Kush ia merr karamelet një fëmije, i pasuri apo i varfri? Eksperimenti që dha një përgjigje të papritur
Kush do të ishte më i gatshëm të merrte një karamele të destinuar për një fëmijë: dikush me pak para apo një person që i përket shtresës së pasur?
Pyetja duket si provokim, por psikologët e kanë kthyer në eksperiment dhe rezultatet kanë hapur një debat shumë më të gjerë mbi ndikimin që pasuria, statusi dhe pushteti mund të kenë te sjellja njerëzore.
Në një nga eksperimentet e psikologut social Paul Piff dhe kolegëve të tij, pjesëmarrësit u vendosën përpara një kavanozi me karamele. Atyre iu tha se mund të merrnin disa, por gjithashtu iu bë e qartë se ëmbëlsirat ishin menduar për fëmijët që do të merrnin pjesë në një eksperiment tjetër.
Rezultati tërhoqi vëmendjen: pjesëmarrësit e klasifikuar në shtresat më të larta socio-ekonomike morën mesatarisht më shumë karamele sesa ata të shtresave më të ulëta.
Por karamelet ishin vetëm një pjesë e historisë.
Studiuesit vëzhguan gjithashtu sjelljen e drejtuesve të automjeteve në trafik. Në këto vëzhgime, drejtuesit e makinave që sinjalizonin status më të lartë shfaqën më shpesh sjellje si prerja e rrugës automjeteve të tjera apo mosdhënia e përparësisë këmbësorëve.
Eksperimente të tjera analizuan gatishmërinë për të mashtruar, për të ndjekur interesin personal apo për të justifikuar sjellje joetike.
Por përfundimi nuk është se “të pasurit janë njerëz më të këqij”. Pyetja që kërkuesit përpiqen të kuptojnë është më komplekse: a mund ta ndryshojnë pasuria dhe pushteti mënyrën se si sillemi me njerëzit e tjerë?
Kur ke më pak nevojë për të tjerët
Një prej shpjegimeve të propozuara lidhet me varësinë nga të tjerët.
Kur burimet ekonomike janë të kufizuara, familja, miqtë, fqinjët dhe komuniteti mund të bëhen shumë më të rëndësishëm. Bashkëpunimi dhe ruajtja e marrëdhënieve sociale mund të kenë një vlerë praktike të drejtpërdrejtë.
Paraja ndryshon një pjesë të këtij ekuacioni.
Kur ke mundësi ekonomike, shumë nevoja mund t’i zgjidhësh duke paguar një shërbim. Kjo krijon më shumë autonomi dhe, sipas kësaj hipoteze, potencialisht më pak varësi nga njerëzit përreth.
Pasuria ndryshon edhe peshën e pasojave
Ekziston edhe një element tjetër: një gjobë, një gabim financiar apo humbja e një mundësie nuk kanë të njëjtën peshë për të gjithë.
Për dikë me të ardhura të ulëta, një humbje e vogël mund të jetë problem serioz. Për një person shumë të pasur, e njëjta shumë mund të jetë pothuajse e papërfillshme.
Rregulli është i njëjtë, por kostoja e shkeljes së tij nuk ndihet njësoj.
Po sikur të mos jetë pasuria shkaku?
Këtu duhet bërë një tjetër dallim i rëndësishëm. Edhe nëse në disa eksperimente personat me status më të lartë ekonomik shfaqin mesatarisht sjellje më të orientuara drejt interesit personal, kjo nuk provon domosdoshmërisht se paraja i ka bërë të tillë.
Mund të ekzistojë edhe efekti i kundërt: disa karakteristika personale, si konkurrueshmëria, toleranca ndaj rrezikut apo orientimi i fortë drejt interesit individual, mund të ndihmojnë disa njerëz të grumbullojnë më shumë pasuri.
Dhe të dy proceset mund të ndodhin njëkohësisht.
Ndoshta çështja nuk është vetëm paraja, por pushteti
Pasuria sjell jo vetëm mundësi ekonomike, por shpesh edhe status dhe kontroll më të madh mbi mjedisin.
Sa më shumë pushtet të ketë një person, aq më e lehtë mund të bëhet të jetojë në një realitet ku më pak njerëz e kundërshtojnë, më pak njerëz i thonë “jo” dhe pasojat e disa vendimeve janë më të lehta për t’u përballuar.
Kjo është arsyeja pse eksperimenti me karamelet vazhdon të jetë kaq provokues.
Jo sepse provon se një kategori njerëzish është “e mirë” dhe tjetra “e keqe”, por sepse ngre një pyetje që mund të vlejë për të gjithë: sa ndryshon sjellja jonë kur fitojmë aq shumë para, status apo pushtet sa nuk kemi më nevojë nga njerëzit e tjerë?
